Bilim · Kimya · Biyoloji Laboratuvarı

Tampon ve pH Hesaplayıcı

Hedef pH, derişim ve hacmi girin; araç Henderson–Hasselbalch denklemiyle her bileşenden kaç gram tartacağınızı, sıcaklık ve iyonik şiddet düzeltmesiyle birlikte hesaplasın. Asit-baz pH'ı, seyreltme ve katıdan çözelti hazırlama da aynı sayfada.

Kısaca: pH = pKa + log([A⁻]/[HA]). 0,1 M, pH 7,4 sodyum fosfat tamponu için 1 litreye yaklaşık 11,3 g Na₂HPO₄ ve 2,4 g NaH₂PO₄ gerekir (iyonik şiddet düzeltmesiyle). Tampon en iyi pKa ± 1 aralığında çalışır.

Henderson–Hasselbalch denklemi

Bir zayıf asit (HA) ile eşlenik bazının (A⁻) karışımında pH = pKa + log([A⁻]/[HA]) olur. Hedef pH ve pKa bilindiğinde oran bulunur; toplam derişim ve hacim de verilince her bileşenin mol sayısı, molar kütleyle çarpılarak tartılacak gram hesaplanır. Hidrat formlarının molar kütlesi farklıdır; şişedeki formülü seçmek gerekir.

Tampon aralığı ve kapasite

Bir tampon pH'ı pKa ± 1 aralığında iyi korur. Tampon kapasitesi β = 2,303 · C · x(HA) · x(A⁻) ile ölçülür ve pH = pKa olduğunda en yüksektir. Derişimi artırmak kapasiteyi artırır, ancak iyonik şiddeti de yükseltir.

Sıcaklık ve iyonik şiddet

Tablolardaki pKa değerleri 25 °C ve sıfır iyonik şiddet içindir. Tris gibi amin tamponlarının pKa'sı sıcaklıkla belirgin düşer; fosfatın pKa'sı ise tuz derişimine çok duyarlıdır: 0,1 M civarında 7,20 yerine yaklaşık 6,8–6,9 olur. Araç Davies denklemiyle bu kaymayı tahmin eder ve iyonik şiddeti yinelemeli olarak hesaplar. Yine de son ayar her zaman pH metreyle yapılmalıdır.

Asit ve bazların pH'ı

pH sekmesi yük dengesi denklemini sayısal olarak çözer; bu yüzden çok seyreltik çözeltilerde suyun kendi iyonlaşmasını da hesaba katar (10⁻⁸ M HCl'nin pH'ı 8 değil, yaklaşık 6,98'dir). Zayıf asitlerde ders kitaplarındaki ½(pKa − log C) yaklaşımıyla karşılaştırma da gösterilir.

Seyreltme

C₁V₁ = C₂V₂ bağıntısında dört değerden üçünü girin; boş bıraktığınızı araç bulur ve eklenecek çözücü hacmini verir. Katıdan çözelti hazırlarken kütle = derişim × hacim × molar kütledir: 500 mL 150 mM NaCl için 4,38 g.

Sık Sorulan Sorular

0,1 M fosfat tamponu pH 7,4 nasıl hazırlanır?

1 litre için yaklaşık 11,3 g susuz Na₂HPO₄ ve 2,4 g susuz NaH₂PO₄ yaklaşık 800 mL suda çözülür, pH metreyle 7,4'e ayarlanır ve hacim 1 litreye tamamlanır.

Henderson–Hasselbalch denklemi nedir?

pH = pKa + log([A⁻]/[HA]). Tamponun pH'ını asit ve eşlenik baz derişimlerinin oranına bağlar.

Hesaplanan ve ölçülen pH neden farklı çıkar?

Tablo pKa değerleri 25 °C ve sıfır iyonik şiddet içindir. Sıcaklık, tuz derişimi ve tartım hataları pH'ı kaydırır; son ayar pH metreyle yapılır.

Hangi tamponu seçmeliyim?

pKa değeri hedef pH'a en yakın olanı. Fizyolojik pH için HEPES, MOPS ya da fosfat; pH 8 civarı için Tris; asidik bölge için asetat ya da MES uygundur.

C₁V₁ = C₂V₂ nasıl kullanılır?

Stok derişimi (C₁), istenen derişim (C₂) ve son hacmi (V₂) girin; araç alınacak stok hacmini (V₁) ve eklenecek çözücüyü hesaplar.

Yöntem ve kaynakça

Formüller: pH = pKa′ + log([A⁻]/[HA]); pKa(T) = pKa25 + (dpKa/dT)·(T − 25); Davies: pKa′ = pKa(T) + A·(√I/(1+√I) − 0,3·I)·(2zHA − 1), A ≈ 0,4918 + 0,00066·T; I = ½Σcizi²; β = 2,303·C·x(HA)·x(A⁻); m = n × M; C₁V₁ = C₂V₂. pH sekmesi yük dengesini ikiye bölme yöntemiyle çözer (Kw = 1,0×10⁻¹⁴, 25 °C).

Varsayımlar ve sınırlar: pKa değerleri 25 °C ve sıfır iyonik şiddet için Goldberg ve ark. (2002) derlemesinden alınmıştır; dpKa/dT katsayıları yaklaşık değerlerdir. Davies denklemi I ≤ 0,5 M için geçerlidir. Çok protonlu asitlerde (fosfat, karbonat) yalnızca tampon bölgesindeki tek dengenin baskın olduğu kabul edilir. Karşı iyonlar tek yüklü (Na⁺, K⁺, Cl⁻) varsayılır. Hesap bir başlangıç noktasıdır; son pH her zaman kalibre edilmiş pH metreyle ayarlanmalıdır.

  1. Henderson, L. J. (1908). Concerning the relationship between the strength of acids and their capacity to preserve neutrality. American Journal of Physiology, 21(2), 173–179. doi:10.1152/ajplegacy.1908.21.2.173
  2. Hasselbalch, K. A. (1916). Die Berechnung der Wasserstoffzahl des Blutes aus der freien und gebundenen Kohlensäure desselben, und die Sauerstoffbindung des Blutes als Funktion der Wasserstoffzahl. Biochemische Zeitschrift, 78, 112–144.
  3. Good, N. E., Winget, G. D., Winter, W., Connolly, T. N., Izawa, S. & Singh, R. M. M. (1966). Hydrogen ion buffers for biological research. Biochemistry, 5(2), 467–477. doi:10.1021/bi00866a011
  4. Goldberg, R. N., Kishore, N. & Lennen, R. M. (2002). Thermodynamic quantities for the ionization reactions of buffers. Journal of Physical and Chemical Reference Data, 31(2), 231–370. doi:10.1063/1.1416902
  5. Davies, C. W. (1938). The extent of dissociation of salts in water. Part VIII. Journal of the Chemical Society, 2093–2098. doi:10.1039/JR9380002093
  6. Van Slyke, D. D. (1922). On the measurement of buffer values and on the relationship of buffer value to the dissociation constant of the buffer and the concentration and reaction of the buffer solution. Journal of Biological Chemistry, 52, 525–570.

Son güncelleme: 2026-11-16

← Kaynaklara Dön

© 2026 Abdullah Çetin. Bu aracın kodu, tasarımı ve içeriği telif hakkıyla korunur; izinsiz kopyalanması, çoğaltılması veya başka bir sitede kullanılması yasaktır.