Abdullah Çetin
Abdullah Çetin

"Evrene, insana, kuruma ve doğaya bütünsel bakış"

sadece yaşamın öğrencisi...

Ankara'nın Endemik Bitkileri ve Korunması

28 Temmuz 2026

Ankara Endemik Bitkiler

Ankara deyince akla ilk gelen bozkırdır. İnce uzun tepeler, rüzgârın savurduğu toz toprak, yazın kavurucu sıcağı, kışın ayazı… Burası bir başkenttir elbette, ama aynı zamanda Anadolu’nun tam ortasında, binlerce yıldır bozkırın sessizliğini koruyan bir coğrafyadır. Bu sessizliğin içinde, fark edilmeyi bekleyen bir renk cümbüşü vardır.

Türkiye, yaklaşık 12 bin bitki taksonuyla Avrupa kıtasını geride bırakır. Bu bitkilerin yaklaşık 4.400’ü endemiktir. Yani dünyada başka hiçbir yerde yetişmez. Ve bu endemik zenginliğin en yoğun olduğu illerden biri de Ankara’dır. Yapılan geniş kapsamlı değerlendirmelerde, Ankara sınırları içinde 292 endemik takson tespit edilmiştir. Ankara'nın yanı sıra çevre illerde de yayılışını sürdüren türler de eklendiğinde bu sayı 375’e ulaşır [1].

Bu sayı, Ankara’nın sadece bir bozkır kenti olmadığını, aynı zamanda Anadolu’nun en önemli endemizm merkezlerinden biri olduğunu gösterir. Gölbaşı’nın ovalarından Beypazarı’nın jipsli tepelerine, Nallıhan’ın tuzlu topraklarından Kahramankazan’ın kayalık yamaçlarına kadar her alan kendine özgü bitkiler barındırır. Kimi 1834’te, kimi 2014’te tanımlanmıştır. Ama hepsi aynı toprağın sesidir.

Bir İlin Floristik Kimliği

Ankara, İran-Turan fitocoğrafik bölgesinin kalbinde yer alır. Bozkırın hâkim olduğu bu coğrafyada, jipsli tepeler, tuzlu vadiler, kalkerli yamaçlar ve volkanik kayalar farklı habitatlar oluşturur. Tuz Gölü havzası, Nallıhan’ın jipsli alanları, Beypazarı’nın marnlı toprakları, Gölbaşı’nın sulak ovaları… Her biri farklı bir endemizm merkezidir.

İl sınırları içinde 292 endemik takson tespit edilmiştir. Ankara dışındaki illerde de yayılış gösteren ancak ilin floristik zenginliğine dahil olan türlerle birlikte bu sayı 375’e ulaşır [1]. Bunlardan 22’si sadece Ankara’ya özgüdür. Yani dünyada başka hiçbir yerde yetişmez. İşte onlardan, evrimsel süreçte günümüzde yaşayan birer canlı olan o türler.

Ankara’nın bu gizli kalmış hazinelerini korumak, aslında toprağın altındaki o sessiz birikimi anlamaktır. Unutmamak gerekir ki; insan bu alanları yok edip "kazandığını" sandığı her yapıda, aslında doğanın kuraklığa ve tuza karşı geliştirdiği o en büyük savunma hattını yıkarak hepimize kaybettirmektedir.

Ankara’nın Endemik Hazineleri

Achillea ketenoglui H.Duman [3] – Şah Civanperçemi

Familya: Papatyagiller (Asteraceae)
2014 yılında, Polatlı’nın jipsli tepelerinde keşfedilen bu bitki, Ankara’nın tuzlu bozkırlarında, kimsenin uğramadığı yamaçlarda sessizce yaşar. Bitkinin bilimsel ismi, antik çağların efsanelerini modern botaniğin saygın isimleriyle bir araya getirir. Cins adı olan Achillea, kökeni dillerin en eski katmanlarındaki "acı" ve "şifa" kavramlarıyla örülmüş, Truva Savaşı'nın yenilmez savaşçısı Akhilleus’un adından süzülmüştür. Efsaneye göre bu bitki, savaşçının yaralarını iyileştiren o kadim gücü temsil eder. Tür adı olan ketenoglui ise, ömrünü Türkiye’nin bitki çeşitliliğini anlamaya adamış olan bilim insanı Prof. Dr. Osman Ketenoğlu’nun soyadını bu nadir türün kimliğine taşır. Papatyagillerden olan bu tür, 20-30 cm boylanır. Yaprakları ince parçalı, tüylü ve grimsi yeşil bir dokuya sahiptir. Çiçekleri beyaz, papatyayı andırır; temmuz ve ağustos aylarında bozkırın ortasında açar. Polatlı’nın jipsli topraklarına sıkı sıkıya bağlıdır; tuzluluğa dayanıklı, kuraklığa ise alışmıştır. Doğal yayılış alanı oldukça dar ve popülasyonu küçüktür. Bu hassas dengesi nedeniyle EN (Tehlikede) kategorisinde koruma altında izlenmektedir [1].

Aethionema turcica H.Duman & Aytaç – Türk Kayagülü [4]

Familya: Turpgiller (Brassicaceae)
Ankara’nın Beytepe yamaçlarında, rüzgârın sert estiği taşlık boşluklarda, adeta kayanın içinden fışkıran bir direnç sembolüdür bu bitki. Bilimsel ismi, dillerin en eski evrelerinden gelen "ışık" ve "dokuma" kavramlarını doğrudan bu coğrafyanın ismiyle birleştirir. Cins adı olan Aethionema, kökeni dillerin şafağında "yanmak, parlamak" anlamındaki aitho ile "örmek, iplik haline getirmek" manasındaki nema köklerinden süzülmüştür. Tür adı olan turcica ise, bu narin gövdenin köklerini saldığı asıl yuvasını, yani Anadolu topraklarını evrensel bir mühür gibi dünyaya ilan eder. 10-20 cm boyundaki bu küçük dev, mavimsi yeşil mızrak yapraklarıyla kayaların arasına sığınır. Nisan ve mayıs aylarında açan pembe-beyaz çiçekleri, Ankara’nın bozkır ayazına ve yaz sıcağına meydan okuyan bir zarafet sergiler. Yolculuğuna 2000 yılında LC (Az Endişeli) olarak başlayan bu tür, yaşam alanlarının kaybıyla 2024 yılında CR (Kritik Tehlikede) seviyesine ulaşmıştır. Bugün dünyada sadece 359 olgun bireyinin kalmış olması, bu Türk Kayagülü'nün Anadolu topraklarındaki varoluş mücadelesini çok daha hayati kılmaktadır [1].

Astragalus beypazaricus Podlech & Aytaç [5] – Beypazarı Geveni [6]

Familya: Baklagiller (Fabaceae)
Beypazarı’nın jipsli tepelerinde, rüzgârın en sert estiği yamaçlarda, toprağa tutunmuş bir hayat savaşçısıdır o. Dikenli yastıklarıyla kendini ele verir; dokunmak isteyenin elini uyarır. Cins adı olan Astragalus, antik Yunancada “astragalos” (kemikçik) kelimesinden gelir. Gevenlerin meyvelerinin, hayvanların ayak kemikçiklerine benzeyen sert yapısına yapılan bir atıftır bu. Tür adı beypazaricus ise, onun yalnızca bu toprağa ait olduğunu söyler. Baklagillerden. 10-20 cm boylanır, çok yıllık, dikenlidir. Gövdesi sık dallı, yaprakları tüylü ve grimsi yeşildir. Çiçekleri sarımsı-beyazdır; haziran ve temmuz aylarında açar. Beypazarı’nın jipsli topraklarına sıkışmış, başka yere göçememiştir. Yayılış alanı dar, popülasyonu küçüktür. CR (Kritik Tehlikede) kategorisindedir [1].

Astragalus densifolius subsp. ayashensis Aytaç & Ekim [7] – Ayaş Gümüşü [8]

Familya: Baklagiller (Fabaceae)
Ayaş’ın bozkırlarında yetişen bu bitki, yüzeyini kaplayan yoğun tüyler sayesinde güneş ışığını yansıtarak gümüşi bir parlaklık yayar. Bu tüyler sadece bir görüntü değil; bitkinin terlemeyi azaltarak su kaybetmesini engelleyen ve onu yakıcı sıcağa karşı koruyan fiziksel bir adaptasyondur. Alttür adı olan ayashensis, Latince yer bildiren "-ensis" ekiyle bitkinin genetik merkezinin Ayaş olduğunu tanımlar. 10-20 cm boylanan bu tür, gümüşi yaprakları ve haziran ayında açan sarımsı-beyaz çiçekleriyle bozkır ekosisteminin bir parçasıdır. Ankara’nın düşük yağış alan kuru topraklarına tam uyum sağlamıştır; derin kök yapısı sayesinde topraktaki kısıtlı suyu çekme kapasitesine sahiptir. Yayılış alanı oldukça dar olan Ayaş Gümüşü, popülasyonunun sınırlı olması nedeniyle VU (Hassas) kategorisinde yer almaktadır [1].

Astragalus kochakii Aytaç & H.Duman [7] – Koçak Geveni [9]

Familya: Baklagiller (Fabaceae)
Kahramankazan’ın Örencik Göleti çevresinde, Pursaklar’ın taşlı yamaçlarında, Ankara’nın kuzeyine doğru yükselen tepelerde saklanır. Kimseye görünmez, görünmek de istemez belki de. Dikenli yastıklarıyla kendini korur. Tür adı kochakii, Türkiye florasına emek vermiş bir bilim insanını onurlandırır. 10-20 cm boylanır, dikenli bir geven. Yaprakları tüylü, grimsi yeşil. Çiçekleri sarımsı-beyaz, haziran-temmuz aylarında açar. Ankara’nın kuzey ilçelerine sıkışmış, dar bir alana hapsolmuştur. Yayılış alanı dar. EN (Tehlikede) kategorisindedir [1].

Astragalus yildirimlii Aytaç & Ekici [10] – Gürsöğüt Geveni [11]

Familya: Baklagiller (Fabaceae)
Ankara’nın Gürsöğüt bölgesinde, coğrafyanın henüz tam keşfedilmemiş noktalarında yaşayan bu bitki, bilim dünyası için büyük oranda bir kapalı kutudur. Tür adı yildirimlii, botanik dünyasına önemli katkılar sunan bilim insanı Şinasi Yıldırım'ın ismini bu türe bağlar. 2002 yılında Zeki Aytaç ve Murat Ekici tarafından tanımlanan bu bitki, bölgenin biyolojik veritabanına eklenmiş nadir bir kayıttır. Gürsöğüt Geveni, 10-20 cm boylanan, gövdesi ve yaprakları griye çalan tüylerle kaplı bir türdür. Yaz başında sarımsı-beyaz çiçekler açtığı bilinse de, bitkinin doğal ortamındaki davranışları ve tam popülasyon dinamikleri hakkındaki veriler oldukça kısıtlıdır. Yayılış alanı son derece sınırlı olan bitki, habitat üzerindeki baskılar nedeniyle CR (Kritik Tehlikede) statüsünde kabul edilmektedir [1].

Cyanus tchihatcheffii (Fisch. & C.A.Mey.) Wagenitz & Greuter [12] [13] – Yanardöner / Sevgi Çiçeği [14]

Familya: Papatyagiller (Asteraceae)
Ankara’nın bozkır hafızasında en derin izi bırakan bitkilerden biri olan bu tür, Gölbaşı’nın kumlu ovalarında nisan yağmurlarıyla birlikte gün yüzüne çıkar. Güneş ışığının geliş açısına göre mordan pembeye dönen renk oyunları sergiler. Cins adı olan Cyanus, kökeni dillerin en eski evrelerinde "koyu mavi" veya "derin gökyüzü rengi" anlamındaki kyanos köküne dayanır. Tür adı tchihatcheffii ise, 1848’de bu bitkiyi dünyaya tanıtan Petr Tchihatcheff’in soyadını taşır. Bu bitkiye, bu topraklarda doğrudan Sevgi Çiçeği denilmiştir; çünkü varlığı bir arada durmanın ve doğaya duyulan en saf bağlılığın simgesidir. Papatyagiller ailesinin bu nadir üyesi, 20-50 cm boylanır. Nisan ve mayıs aylarında açan morumsu pembe çiçeklerinin merkezinde koyu mor tüpsü yapılar bulunur. Gölbaşı’nın kendine has kumlu toprak yapısına uyum sağlamıştır. Sevgi Çiçeği’nin biyolojik gerçekliği bugün şehirleşme baskısı altında hayli kırılgandır. Konut projeleri ve yollar Gölbaşı ovalarını kapladıkça, bu türün genetik rezervleri her geçen yıl daralmaktadır. Şu an CR (Kritik Tehlikede) kategorisinde yer almaktadır [1].

Muscari adilii M.B.Güner & H.Duman [15] – Beysümbülü / Adil Sümbülü [16]

Familya: Kuşkonmazgiller (Asparagaceae)
Nallıhan ile Beypazarı arasında, bozkırın sessizliğinde yükselen bu bitki, varlığını marnlı toprakların o kendine has kimyasına borçludur. Marn; doğanın kireçtaşı ile kil arasında kurduğu, ne tam bir kaya ne de tam bir toprak olan hassas bir dengedir. Toprağın bu kireçli beyazlığında beliren mavi parıltı, paha biçilemez bir hayatta kalma azminin yeryüzündeki somut tezahürüdür. Cins adı Muscari, antik dünyanın koku tariflerinden süzülür; çiçeklerinin etrafa yaydığı karakteristik misk kokusunun biyolojik bir tarifidir. Tür adı adilii ise, ömrünü Türkiye florasına adamış değerli botanikçi Adil Güner’e bir ithaftır. Kuşkonmazgillerin bu zarif üyesi, 10-20 cm boylanır. Çiçekleri mavi, çanak şeklinde olup sıkı bir salkım halinde toplanmıştır. Nallıhan-Beypazarı arasındaki marnlı alanlar, yüksek pH değerleri ve hareketli yapısıyla çoğu bitki için yaşaması imkânsız bir "beyaz çöl"dür. Ancak Beysümbülü, bu zorlu kimyayı bir avantaja dönüştürmüştür. Yayılış alanı son derece dar olan bu tür, CR (Kritik Tehlikede) kategorisinde yer almaktadır [1].

Salsola grandis Freitag, Vural & Adıgüzel [17] – Kocasoda [18]

Familya: Horozibiğigiller (Amaranthaceae)
Nallıhan’ın tuzlu topraklarında, bozkırın kurak rüzgârlarına meydan okuyan bir devdir o. Boyu 1,5 metreye kadar ulaşabilen bu bitki, bir soda bitkisi için devasa bir boyuta sahiptir. Cins adı Salsola, Latince "tuzlu" anlamındaki salsus kelimesinden gelir; bitkinin sadece tuzlu toprakta yaşadığını değil, tuzu bünyesine alarak onunla barışık bir metabolizma geliştirdiğini anlatır. Tür adı grandis ise Latince "büyük, ulu" demektir. Botanik bilimi sınıflandırmasında bu tür, Amaranthaceae familyasında yer alır. 2009 yılında kabul edilen APG III sistemiyle, daha önce Chenopodiaceae (Ispanakgiller) olarak bilinen familya, Amaranthaceae çatısı altında birleştirilmiştir. DNA çalışmaları, bu iki grubun aslında aynı evrimsel koldan geldiğini kanıtlamıştır. 50-150 cm boylanan bu devin gövdesi zamanla odunsu bir zırh kazanır; yaprakları suyun her damlasını korumak için küçülerek pullu bir forma bürünmüştür. Temmuz ve ağustos aylarında açan küçük yeşilimsi çiçekleri, gösterişten uzak ama doğanın en ekstrem koşullarına karşı evrimleşmiş bir canlıdır. Yayılış alanı son derece dar olan bu tür, CR (Kritik Tehlikede) kategorisinde yer almaktadır [1].

Salvia aytachii Vural & Adıgüzel [19] – Ay Şalbası / Ay Şalbanı [20]

Familya: Ballıbabagiller (Lamiaceae)
Ankara’nın bozkırlarında, kalkerli yamaçlarda ve taşlık alanlarda, güneşin en dik vurduğu noktalarda toprağa tutunan bu tür, bozkırın dirençli ruhunu temsil eder. Cins adı Salvia, Latince "kurtarmak, iyileştirmek" anlamındaki salvere fiilinden türemiştir; adaçaylarının binlerce yıldır kadim tıp geleneklerinde kullanılmasına yapılan evrensel bir atıftır. Tür adı aytachii, bitki bilimci Zeki Aytaç’ın adını taşır. 1996 yılında Mecit Vural ve Nezaket Adıgüzel tarafından tanımlanmıştır. Ballıbabagiller ailesinin bu zarif ve çalımsı üyesi, 20-40 cm boylanır. Yaprakları grimsi yeşil, yoğun tüylü ve karakteristik bir kokuya sahiptir. Bu tüylü yapı, bitkinin yakıcı güneş altında su kaybetmesini engelleyen bir zırh görevi görür. Mayıs ve haziran aylarında açan açık mavi veya leylak rengindeki çiçekleri, Ballıbabagillerin tipik "çift dudaklı" yapısını sergiler. Yayılış alanı son derece dar olan bu tür, CR (Kritik Tehlikede) kategorisinde yer almaktadır [1].

Sideritis galatica Bornm. [21] – Kırçayı [22]

Familya: Ballıbabagiller (Lamiaceae)
Ankara ile Çankırı arasındaki bozkır yamaçlarda, antik Galatya topraklarının derin sessizliğinde yükselen bu tür, coğrafyanın binlerce yıllık hafızasını taşır. Cins adı Sideritis, kökenini doğrudan "demir" kavramını karşılayan sideros kelimesinden alır; antik çağlarda demir silahlarla açılan yaraları iyileştirme gücüne sahip olduğu inancına dayanır. Tür adı galatica ise, antik Galatya bölgesine bir atıftır. 1932 yılında Árpád von Degen tarafından tanımlanmıştır. Ballıbabagiller ailesinin bu gümüşi üyesi, 20-40 cm boylanır. Yaprakları, yakıcı güneşin altında su kaybını önlemek için yoğun beyaz tüylerle kuşatılmıştır; bozkırın ortasında gümüş bir parıltı gibi seçilir. Yaz ortasında açan sarı çiçekleri, bu gümüşi gövdeyle zarif bir kontrast oluşturur. Galatya’nın geleneksel dağ çayı olarak bilinir. Yayılış alanı oldukça dar olan bu tür, habitat kaybı ve kontrolsüz toplama gibi baskılar nedeniyle VU (Hassas) kategorisinde yer almaktadır [1].

Verbascum ancyritanum Bornm. [23] – Ankara Sığırkuyruğu [24]

Familya: Sığırkuyruğugiller (Scrophulariaceae)
Mamak’ın kayalık sırtlarından Gölbaşı’na, oradan Şereflikoçhisar’ın derin bozkırlarına kadar uzanan bu tür, isminden de anlaşılacağı üzere bütünüyle Ankara’ya aittir. Cins adı Verbascum, Latince "sakallı, tüylü" anlamına gelen barbascum kelimesinden gelir. Tür adı ancyritanum ise, Ankara’nın antik çağlardaki ismi olan Ancyra’dan gelir. 1929-1930 yıllarında Joseph Bornmüller tarafından tanımlanmıştır. 50-100 cm boylanan iki yıllık bir canlıdır. İlk yılını toprak seviyesinde geniş, gri-yeşil ve yoğun tüylü yapraklarını bir rozet gibi açarak geçirir. İkinci yılında gökyüzüne doğru dik bir çiçek ekseni yükseltir. Yaz ortasında açan altın sarısı çiçekleri, bozkırın kuru ve taşlık yamaçlarında birer fener gibi parıldar. Yayılış alanı kısıtlı olan bu tür, habitat parçalanması ve insan baskısı gibi nedenlerle EN (Tehlikede) kategorisinde yer almaktadır [1].

Verbascum gypsicola Vural & Aydoğdu [25] – Mermer Sığırkuyruğu [26]

Familya: Sığırkuyruğugiller (Scrophulariaceae)
Nallıhan ve Beypazarı arasında, güneşin altında mermer gibi parıldayan beyaz jipsli tepelerin üzerinde, adeta bu ak toprakların ruhu gibi yükselir. Cins adı Verbascum "sakallı, tüylü" anlamına gelir. Tür adı gypsicola ise, antik dillerin derinliklerinden gelen gypsos (jips/alçı taşı) ve cola (sakin, ikamet eden) kelimelerinin birleşimidir; yani o, "alçı taşının sükûnetinde yaşayan" bir sakindir. 1993 yılında Mecit Vural ve M. Aydoğdu tarafından tanımlanmıştır. 50-100 cm boylanan iki yıllık bir yaşam döngüsüne sahiptir. Grimsi yeşil yaprakları, jipsli toprakların yansıtıcı beyazlığına ve kuraklığına karşı evrimleşmiş yoğun tüylerle kaplıdır. Yaz ortasında açan altın sarısı çiçekleri, Beypazarı’nın o çorak tepelerinde gökyüzüne doğru uzanan birer ışık sütunu gibidir. Yayılış alanı oldukça dar ve spesifik olan bu tür, habitat üzerindeki madencilik ve tarım baskıları nedeniyle EN (Tehlikede) kategorisinde yer almaktadır [1].

Tehditler: Bozkırın Sessizliği Bozulurken

Ankara’nın endemik bitkileri, birçok tehditle karşı karşıyadır. Bunların kimisi gözle görülür, kimisi daha sinsidir. Ama asıl tehdit, tüm bunların ardındaki tek bir gerçekte düğümlenir: İnsan.

Şehirleşme, Ankara’nın en büyük tehdididir. Gölbaşı’nda Sevgi Çiçeği’nin yaşam alanları, sitelerin, yolların, iş merkezlerinin altında kalıyor. Beytepe’de Türk Kayagülü’nün kayalık yamaçları, üniversite kampüslerinin genişlemesiyle daralıyor. Ankara büyüdükçe, bu türlerin yaşam alanları küçülüyor.

Jipsli ve marnlı alanlar, Ankara’nın en özgün habitatlarıdır. Astragalus beypazaricus, Verbascum gypsicola, Salsola grandis, Muscari adilii… Bu türlerin neredeyse tamamı jipsli veya marnlı topraklarda yaşar. Ama bu alanlar, madencilik faaliyetleri, yol yapımı, tarımsal açılımlar nedeniyle her geçen yıl biraz daha daralıyor. Bir jips ocağı açıldığında, sadece toprak değil, bir türün yüzyıllardır süren varlığı da yok oluyor.

Otlatma, özellikle geven türleri için büyük bir tehdittir. Astragalus türlerinin genç sürgünleri hayvanlar tarafından yeniyor. Ayaş Gümüşü’nün yayılış alanları, aşırı otlatma nedeniyle her geçen yıl daralıyor. Ancak burada önemli bir nokta var: Otlatmayı tamamen yasaklamak, yörede geçimini hayvancılıkla sağlayan yerel halk için sürdürülebilir bir çözüm değildir. Bu durum, koruma ile geçim arasında bir kısır döngü yaratır. Çözüm, “otlatma olmamalı” demek değil; bilinçli, dönüşümlü ve kontrollü otlatma planları geliştirmektir. Hayvanların belirli alanlarda, belirli dönemlerde otlatılması, endemik türlerin üreme dönemlerinde alanların dinlendirilmesi, alternatif yem kaynaklarının oluşturulması gibi uygulamalar, hem yerel ekonominin devam etmesini sağlar hem de bu eşsiz türlerin geleceğini güvence altına alır.

İklim değişikliği, tüm bu tehditlerin üzerine eklenen bir başka katmandır. Ankara’nın bozkırları zaten kuraktır. Ama sıcaklıklar arttıkça, yağışlar azaldıkça, bu türlerin yaşam koşulları daha da zorlaşıyor. Bitkiler milyonlarca yıldır iklim değişikliklerine uyum sağlayarak evrimleşmiştir. Ama bugün karşı karşıya olduğumuz değişim, doğal süreçlerin çok ötesinde, insanın doğayla kurduğu yıkıcı ilişkinin sonucudur.

Biyokaçakçılık ve bilinçsiz toplama, özellikle tıbbi ve aromatik değeri olan türler için büyük bir tehdittir. Salvia aytachii ve Sideritis galatica gibi türler, halk arasında çay olarak bilindiği için aşırı toplama baskısı altındadır. Cyanus tchihatcheffii ise güzelliği nedeniyle koparılmakta, doğadan sökülmektedir.

Koruma Stratejileri ve Yapılması Gerekenler

Ankara’nın endemik bitkilerini korumak, aslında çok basit bir şeyin altında yatar: Bilimi dinlemek, planı bilimle yapmak, uygulamayı bilimle yürütmek.

Yasal Koruma: Endemik türlerin bulunduğu alanların tabiat koruma alanı ilan edilmesi, biyokaçakçılıkla mücadele cezalarının artırılması. Aethionema turcica gibi kritik türlerin yaşam alanları acilen koruma altına alınmalıdır. Bu bitkileri doğadan toplamak kanunen yasaktır; endemik türlerin korunması 2872 sayılı Çevre Kanunu ve ilgili yönetmeliklerle güvence altına alınmıştır.

İn-situ Koruma: Gölbaşı’nda Sevgi Çiçeği’nin yaşam alanları, Beypazarı’nda Astragalus beypazaricus’un jipsli tepeleri, Nallıhan’da Salsola grandis’in tuzlu toprakları acilen koruma statüsüne alınmalıdır. Bu alanların sınırları belirlenmeli, imara kapatılmalıdır.

Sürdürülebilir Otlatma Yönetimi: Aşırı otlatmanın önüne geçmek için yerel halkla birlikte geliştirilecek dönüşümlü otlatma planları hayata geçirilmelidir. Endemik türlerin yoğun olduğu alanlar, çiçeklenme ve tohumlanma dönemlerinde otlatmaya kapatılmalı; hayvanlar alternatif meralara yönlendirilmelidir.

Ex-situ Koruma: Tohum bankaları ve botanik bahçeleri oluşturulması, nadir türlerin üretilerek doğaya kazandırılması. Aethionema turcica gibi kritik türlerin tohumları toplanarak güvence altına alınmalıdır.

Eğitim ve Farkındalık: Yerel halkın, öğrencilerin ve turistlerin endemik bitkiler konusunda bilinçlendirilmesi, okullarda doğa eğitimi programlarının yaygınlaştırılması. Sevgi Çiçeği’nin hikâyesi, her okulda anlatılmalıdır.

Sürdürülebilir Turizm: Flora turizminin kontrollü ve bilinçli bir şekilde geliştirilmesi, yerel rehberlerin endemik bitkiler konusunda eğitilmesi. Endemik türlerin yoğun olduğu hassas bölgelerde ziyaretçi akışı yönlendirilmeli, patikalar ve gözlem platformları oluşturulmalıdır. Unutulmamalıdır ki, bir bitkinin yerini sosyal medyada paylaşmak bile biyokaçakçılara adres tarif etmek anlamına gelebilir.

Daha da önemlisi, kendimizden bile korumalıyız bu bitkileri. Çünkü onlar yaşarsa biz de yaşarız. Arılar olmadan bitkilerin çoğunun tozlaşamayacağını, bitkiler olmadan oksijen döngüsünün bozulacağını, toprağın çölleşeceğini, su kaynaklarının kuruyacağını biliyoruz. İşte bu endemik bitkiler de o büyük döngünün bir parçası. Onlardan biri yok olduğunda, görünmez bir ağın ipleri kopar. Bitkileri korumak, aslında kendimizi korumaktır. Onlara sahip çıkmak, çocuklarımıza yaşanabilir bir dünya bırakmanın en somut adımıdır.

Sonuç

Ankara’nın endemik bitkileri, sadece bu ilin değil, tüm ülkenin biyolojik mirasıdır. 292 taksonla Anadolu’nun en önemli endemizm merkezlerinden biridir. 22 lokal endemik türün varlığı, acil koruma önlemlerinin gerekliliğini ortaya koymaktadır.

Jipsli tepeler, marnlı yamaçlar, tuzlu ovalar, kalkerli bozkırlar… Bu alanlar, sadece birer coğrafi mekân değil, binlerce yıldır süregelen bir yaşamın da evidir. Cyanus tchihatcheffii Gölbaşı’nda mora çalar, Salsola grandis Nallıhan’da boy verir, Astragalus beypazaricus Beypazarı’nın rüzgârına direnir, Muscari adilii marnlı toprakların beyazlığında mavi bir parıltı olur, Aethionema turcica Beytepe’nin kayalarında tutunur.

Bu eşsiz zenginliği korumak için kamu kurumları, üniversiteler, STK’lar ve yerel halk işbirliği içinde çalışmalıdır. Bilimi dinlemek, planı bilimle yapmak, uygulamayı bilimle yürütmek zorundayız. Unutmayalım ki, bir bitki türünün yok olması, sadece o türün değil, onunla birlikte yaşayan diğer canlıların da geleceğini tehdit eder.

Ankara’nın endemik bitkilerini keşfetmek, onları tanımak ve koruma çalışmalarına katkıda bulunmak isterseniz, botanik danışmanlığı ve doğa eğitimi hizmetlerimden yararlanabilirsiniz.

Saygılarımla,

Abdullah Çetin
→ Hakkımda

Kaynaklar

“Genel kaynak” olarak işaretlenen yayınlar metinde belirli bir cümleye atıfla değil, konunun genel arka planı için kullanılmıştır.

  1. Genç, H., & Çetin, A. (2013). Endemism and Endemic Plants of Turkey. In A. Öztürk & S. Karayılanoğlu (Eds.), Science and Education At the Beginning of the 21. Century in Turkey (pp. 55-79). Sofia: Universitetsko İzdatelstvo Kliment Ohridski. https://abdullah-cetin.com/akademik.html
  2. TUBİVES (2026). Ankara Endemik Bitkileri. http://194.27.225.161/yasin/tubives/index.php?sayfa=210&name=6&endemik=1 (genel kaynak)
  3. Davis, P.H. (ed.) (2001). Achillea ketenoglui. Flora of Turkey and the East Aegean Islands, Vol. 11, p. 320. Edinburgh University Press.
  4. Ertuğrul, K. (2012). türk kayagülü. Şu sitede: Bizimbitkiler (2013). http://www.bizimbitkiler.org.tr [er. tar.: 19 04 2026].
  5. Podlech, D. & Aytaç, Z. (1993). Astragalus beypazaricus. Sendtnera 5: 266. https://www.biodiversitylibrary.org/page/15043711
  6. Aytaç, Z., Ekici, M., Akan, H. (2012). beypazarı geveni. Şu sitede: Bizimbitkiler (2013). http://www.bizimbitkiler.org.tr [er. tar.: 19 04 2026].
  7. Ekim, T., Aytaç, Z. & Duman, H. (1991). Some new taxa of Astragalus L. and comments on Turkish Caragana Lam. Thaiszia 1: 17-29. https://www.upjs.sk/public/media/5498/thaiszia-1-17-29-1991-ekim.pdf
  8. Aytaç, Z., Ekici, M., Akan, H. (2012). ayaşgümüşü. Şu sitede: Bizimbitkiler (2013). http://www.bizimbitkiler.org.tr [er. tar.: 19 04 2026].
  9. Aytaç, Z., Ekici, M., Akan, H. (2012). koçak geveni. Şu sitede: Bizimbitkiler (2013). http://www.bizimbitkiler.org.tr [er. tar.: 19 04 2026].
  10. Aytaç, Z. & Ekici, M. (2002). Astragalus yildirimlii. Nordic Journal of Botany 22: 59-63. https://doi.org/10.1111/j.1756-1051.2002.tb01622.x
  11. Aytaç, Z., Ekici, M., Akan, H. (2012). gürsöğüt geveni. Şu sitede: Bizimbitkiler (2013). http://www.bizimbitkiler.org.tr [er. tar.: 19 04 2026].
  12. Fischer, F.E.L. & Meyer, C.A. (1834). Centaurea tchihatcheffii. Annales des sciences naturelles 1: 31. https://www.biodiversitylibrary.org/page/41555552
  13. Greuter, W. (2003). The Euro+Med treatment of Cardueae (Compositae) — generic concepts and required new names. Willdenowia 33(1): 49-61. https://doi.org/10.3372/wi.33.33104
  14. Uysal, T. (2012). yanardöner. Şu sitede: Bizimbitkiler (2013). http://www.bizimbitkiler.org.tr [er. tar.: 19 04 2026].
  15. Güner, M.B. & Duman, H. (2014). Muscari adilii. http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000691470
  16. Eker, İ. (2012). beysümbülü. Şu sitede: Bizimbitkiler (2013). http://www.bizimbitkiler.org.tr [er. tar.: 19 04 2026].
  17. Freitag, H., Vural, M. & Adıgüzel, N. (1999). A remarkable new Salsola and some new records of Chenopodiaceae from Central Anatolia, Turkey. Willdenowia 29(1/2): 123-139. https://doi.org/10.3372/wi.29.2911
  18. Yaprak, A.E. (2012). kocasoda. Şu sitede: Bizimbitkiler (2013). http://www.bizimbitkiler.org.tr [er. tar.: 19 04 2026].
  19. Vural, M. & Adıgüzel, N. (1996). A New Species From Central Anatolia: Salvia aytachii M. Vural et N. Adıgüzel (Labiatae). Turkish Journal of Botany 20(6): 531-535. http://doi.org/10.55730/1300-008x.2610
  20. Celep, F., Kahraman, A. (2012). ay şalbası. Şu sitede: Bizimbitkiler (2013). http://www.bizimbitkiler.org.tr [er. tar.: 19 04 2026].
  21. Degen, Á. von (1932). Sideritis galatica. Magyar botanikai lapok 31: 135. https://real-j.mtak.hu/9916/1/MTA_MagyarBotanikaiLapok_31.pdf
  22. Duman, H. (2012). kırçayı. Şu sitede: Bizimbitkiler (2013). http://www.bizimbitkiler.org.tr [er. tar.: 19 04 2026].
  23. Bornmüller, J. (1929-1930). Verbascum ancyritanum. Repertorium specierum novarum regni vegetabilis 27: 374. https://bibdigital.rjb.csic.es/viewer/14723/?offset=#page=374&viewer=picture&o=bookmark&n=0&q=
  24. Karavelioğulları, F.A. (2012). ankara sığırkuyruğu. Şu sitede: Bizimbitkiler (2013). http://www.bizimbitkiler.org.tr [er. tar.: 19 04 2026].
  25. Vural, M. & Aydoğdu, M. (1993). Verbascum gypsicola. Karaca Arbor. Mag. 2: 76. https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:972940-1
  26. Karavelioğulları, F.A. (2012). mermer sığırkuyruğu. Şu sitede: Bizimbitkiler (2013). http://www.bizimbitkiler.org.tr [er. tar.: 19 04 2026].
  27. APG III (Angiosperm Phylogeny Group). (2009). An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III. Botanical Journal of the Linnean Society, 161(2): 105–121. https://doi.org/10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x (genel kaynak)
  28. Kadereit, G., Borsch, T., Weising, K., & Freitag, H. (2003). Phylogeny of Amaranthaceae and Chenopodiaceae and the Evolution of C4 Photosynthesis. International Journal of Plant Sciences, 164(6): 959–986. https://doi.org/10.1086/378649 (genel kaynak)
Abdullah Çetin
Abdullah Çetin Uzman Biyolog · Fen Bilimleri Öğretmeni · 20+ yıl deneyim

Botanik, ekoloji ve bütünsel eğitim alanlarında araştırmacı ve danışman. Antalya merkezli çalışmalarıyla doğa, bilim ve eğitimi buluşturuyor.

Hakkımda →

Bu yazıyı paylaş:

📌 Bu çalışmayı referans olarak göstermek için:

Bu yazı Abdullah Çetin tarafından hazırlanmıştır. Referans gösterilerek paylaşılabilir. Ticari amaçla kullanılamaz.

← Koçluk & Kişisel Gelişim Kategorisine Dön

🤝 Bu konuda destek mi arıyorsunuz?

Bu yazının konusuyla ilgili bireysel ve kurumsal hizmetlerimi inceleyebilir, hemen randevu alabilirsiniz.

🌸 Flora Turizmi ve Doğa Gezileri🌿 Botanik ve Biyoloji📅 Randevu Al💬 WhatsApp

📚 İlgili Yazılar

📖 Bütünsel Eğitim ve Danışmanlık Yaklaşımı 📖 Proje Döngüsü Yönetimi 📖 Bilimsel Araştırma Yöntemleri
📩 E-posta Bülteni:

Blog yazılarından, yeni hizmetlerden haberdar olun.

🍪 Bu site, deneyiminizi geliştirmek için Google Analytics çerezleri kullanmaktadır. Ayrıntılar için Gizlilik Politikası'nı inceleyebilirsiniz.