Bilincin Doğası: Boşluk Sandığımız Doluluk, Doluluk Sandığımız Boşluk

Bilincin doğası nedir? Bu soru, insanın kendini evren karşısında konumlandırma çabasının en eski ve en ısrarcı ifadesidir. Öznel deneyimle nesnel gerçeklik arasında sandığımız uçurum, belki de sadece bakmayı henüz öğrenmediğimiz bir doluluktur. Tıpkı bir dağın kuzey ve güney yamaçlarının aynı dağ olması gibi, öznellik ve nesnellik de aynı gerçekliğin iki yüzüdür.

Uzay boşluğunun karanlık maddeyle dolu olduğunu öğrendiğimizde, "boşluk" kavramının aslında algı sınırlarımızın adı olduğunu anladık. Aynı şey bilinç için de geçerli: Öznellikle nesnellik arasında var olduğunu düşündüğümüz boşluk, belki de şu anki araçlarımızın göremediği bir doluluk. Tıpkı karanlık madde gibi, bilinç de doğrudan gözlemlenemiyor ama etkileri her yerdedir.

Bilinçli zihnimiz bir buzdağının görünen kısmıysa, bilinçdışı onun altındaki devasa kütledir. Beynimiz biz "boşta"yken bile çalışır, geçmişi işler, geleceği kurar. Taoistlerin Wu Wei dediği "çabasız çaba" işte bu doluluğu anlatır: Görünürde çaba yoktur ama en verimli işleyiş oradadır.

Kuantum fiziği de benzer bir ders verir: Schrödinger'in kedisi hem ölü hem diridir; gözlem gerçekliği belirler. Kuantum düzeyinde gözlemciyle gözlenen arasında keskin ayrım yoksa, bilinç düzeyinde de olmayabilir. Belki öznellik ve nesnellik aynı gerçekliğin tamamlayıcı iki yüzüdür.

Bu soruları soran yalnız bugünün bilimi değil; insanlık binlerce yıldır aynı soruyu farklı dillerde sordu. Mısır'da "Ka" bedenle ruhu birleştirdi, Mezopotamya'da insan tanrıların sureti sayıldı. Platon idealar âlemine baktı, Demokritos atomlara. İkisi de görünenin ardında bir şey olduğunda buluştu. Hint felsefesinde "Sen O'sun" öğretisi bireysel benlikle evrensel bilinç arasında ayrım olmadığını söylerken, Budizm en dolu sandığımız benliğin aslında boş olduğunu gösterdi. Ama bu boşluk yokluk değil, her şeyin mümkün olduğu bir potansiyellik alanıdır. Tıpkı bir odanın boşluğunun içindekileri mümkün kılması gibi.

Türklerin kadim inançları da bu bütüncül bakışı taşır. Gök Tengri inancında gök ve yer, ruh ve madde ayrı değildir. Şamanın trans hali, bilinçle bilinçdışı arasındaki sınırları eritir. Göktürk yazıtlarında – ister Kül Tigin anıtları olsun ister onlardan daha eski İlteriş Kağan'ın Nomgon'da bulunan yazıtları – insan hep aynı bütünün içinde görünür. Bu taşlarda "Tengri", "Türk", "Kutlug" yan yana durur; bir kağanın seslenişi hem öznel bir haykırıştır hem de nesnel tarihin kaydıdır. Yüzyıllar sonra Alevilik-Bektaşilikte varlığın birliği anlayışı aynı sezgiyi sürdürür. "Enel Hak" benliğin tanrılaşması değil, özünde Hakk'ı bulmasıdır. Yunus Emre "bir ben vardır bende benden içeri" derken benlik denen doluluğun aslında bir boşluk, boşluk denen şeyin taşan bir doluluk olduğunu söyler.

Modern bilim de kadim sezgilerle buluşuyor. Nörobilim, meditasyon yapanlarda benlik duygusunun zayıfladığını gösteriyor. Kuantum fiziği gözlemciyle gözlenen arasındaki ilişkiyi sorguluyor. Bazılarına göre bilinç, maddenin ta kendisinde var olan bir şey; yeterli karmaşıklığa ulaşan her sistemde kendini gösterebilen temel bir özellik.

"Boşluk sandığımız doluluk" derken, özne-nesne arasındaki uçurumun keşfedilmeyi bekleyen bir zenginlik olduğunu anlatıyoruz. "Doluluk sandığımız boşluk" derken ise en dolu bildiklerimizin aslında ne kadar boş olabileceğini sorguluyoruz. İkisi birden bilinci anlamanın kapısını aralıyor.

Bilinç ne tamamen öznel ne tamamen nesneldir. Ne tamamen boş ne tamamen dolu. Ama ikisini de mümkün kılan bir zemindir. Tıpkı aynanın içindeki görüntülerin hiçbiri olmayıp hepsini mümkün kılması gibi. O, görünenin ardındaki görünmez, duyulanın ardındaki sessizliktir. Öznellikle nesnellik arasında sandığın boşluk aslında sensin. Onu doldurmaya çalışırken kendini ararsın. Ve bulduğunda görürsün ki aradığın hep oradaymış. Ne boş, ne dolu. Ne öznel, ne nesnel. Sadece… var. Sadece... yok.