Bursa'nın Endemik Bitkileri ve Korunması

Uludağ'ın zirvesinde karlar henüz erimemişken, eteklerinde nefes alırsınız. İznik Gölü'nün maviliği göğe karışır, Mudanya'dan yükselen deniz kokusu dağlara kadar uzanır. Bursa, Osmanlı'nın ilk başkenti, ipek böcekçiliğinin Anadolu'daki merkezi, kestane şekerinin ve İskender kebap'ın şehridir. Ama aynı zamanda, Uludağ'ın eteklerinde yalnızca bu coğrafyaya özgü bitkilerin sessizce yaşadığı bir cennettir.

Bir sabah Uludağ'a doğru yürüdüğünüzü düşünün. Çam ormanlarının arasından süzülen ışık, yerdeki çiçekleri aydınlatır. Soluklandıkça ciğerlerinize dolan soğuk hava, adımlarınızı yavaşlatır. Ve bir kayalığın dibinde, dünyada başka hiçbir yerde olmayan bir çiçek açar. İşte o an, Bursa'nın yalnızca tarihiyle değil, toprağının sessiz zenginliğiyle de ne kadar özel olduğunu anlarsınız.

Bu yazıda, Bursa sınırları içinde yayılış gösteren, dünyada başka hiçbir yerde olmayan endemik bitkileri tanıyacağız. Uludağ'dan İznik Gölü'ne, Mudanya'dan Armutlu'ya uzanan bu yolculukta, her bir bitkinin aslında bu coğrafyanın sessiz birer tarihçisi olduğunu göreceğiz.

Bir İlin Floristik Kimliği

Bursa, Marmara Bölgesi'nin güneydoğusunda, Uludağ'ın eteklerinde yer alır. İznik Gölü, Mudanya kıyıları, Armutlu Yarımadası ve Uludağ, her biri kendine özgü türler barındıran özel alanlardır. Uludağ, antik dönemde Olympos adıyla bilinir ve bitki coğrafyası açısından Avrupa-Sibirya ile Akdeniz fitocoğrafik bölgelerinin kesişim noktasında yer alır.

Bursa il sınırları içinde yapılan bilimsel çalışmalarda 130 endemik bitki taksonu tespit edilmiştir [11]. Bu sayı, Bursa'nın da içinde olduğu geniş bölgenin (civar illerle birlikte) toplam 234 endemik takson sayısının önemli bir bölümünü oluşturur [12]. Kitapta verilen IUCN kategorilerine göre Bursa endemiklerinin dağılımı şöyledir [12]:

Üç tür varlığını sürdürmek için son bir şansla tutunuyor toprağa. Yedi tür, yok olmanın eşiğinde. Bu rakamlar, birer istatistikten ibaret değil; her biri, kaybolduğunda bir daha asla geri gelmeyecek bir yaşam formu.

Uludağ: Bir Endemizm Dağı

Uludağ, Bursa'nın hemen güneyinde, 2.500 metreye yaklaşan zirvesiyle yükselir. Antik çağda Olympos (Mysia Olymposu) adıyla anılan bu dağ, yalnızca Yunan mitolojisinde değil, bitki coğrafyasında da efsanevi bir yere sahiptir: Eteklerindeki nemli, gölgeli orman kuşağından başlayıp, sırasıyla iğne yapraklı orman kuşağına, subalpin çalılıklara ve en sonunda rüzgârın ve karın hükmettiği alpin çayırlara uzanan bu katmanlı yapı, aynı dağda adeta birbirinden farklı birkaç iklim kuşağını yan yana yaşatır. Alpin kuşağında, karların yeni eridiği, toprağın daha soğuk olduğu yerlerde, kayaların arasında yalnızca bu dağa özgü türler yetişir – her biri, yılın yalnızca birkaç haftasını çiçeklenmeye, geri kalanını ise kar örtüsü altında hayatta kalmaya adamış canlılardır. 1840'lardan itibaren Avrupalı botanikçilerin akınına uğrayan Uludağ, Edmond Boissier, Theodor Kotschy gibi 19. yüzyılın önemli doğa bilimcilerinin Anadolu'ya açılan kapılarından biri, yeni türler keşfettiği gerçek bir cennet olmuştur; bugün de pek çok bitkinin tür adında ("olympicus", "olympica") bu dağın izini taşımasının nedeni budur.

Bursa'nın Endemik Hazineleri

Verbascum cinsinde yaptığı çalışmalarla Türkiye florasına büyük katkılar sunan, vatansever bir bilim insanı, adeta verbascumların babası diyebileceğim Prof. Dr. Faik Ahmet Karavelioğulları'nı saygıyla anıyorum.

Tehditler ve Riskler

Bursa'nın endemik bitkileri, birçok tehditle karşı karşıyadır. Uludağ'da turizm baskısı — özellikle kış aylarında kayak merkezlerinin pist açma, teleferik hattı ve konaklama tesisi inşaatlarıyla genişlemesi — alpin kuşaktaki, zaten dar bir şeride sıkışmış türlerin yaşam alanını doğrudan ortadan kaldırmaktadır; bir pistin altında kalan kayalık, üzerinde binlerce yıldır yaşayan bir bitkinin de sonu olabilir. Kentleşmenin Bursa Ovası'na doğru hızla yayılması, ovanın bozkır parçalarını ve step alanlarını yok etmekte; tarım alanlarının ve kıyı yapılaşmasının genişlemesi, İznik Gölü ve Mudanya kıyıları çevresindeki nemli alan bitkilerini tehdit etmektedir. İklim değişikliği ise, Uludağ'ın zirvesinde yaşayan soğuk-seven türleri tam anlamıyla bir köşeye sıkıştırmaktadır: Sıcaklık arttıkça bu türler daha yükseğe çekilmek zorunda kalır, ama dağın bir zirvesi vardır — kaçacak daha fazla yer kalmadığında, yok olma riski katlanarak artar.

Tüm bu tehditlerin yanında, son yıllarda sıkça duyduğumuz bir başka tehlike daha var: Endemik bitkilerin ekoturizmde değerlendirilmesi fikri. Oysa dünyada başka hiçbir yerde olmayan bu bitkilerimizi, "turizme kazandıralım" derken farkında olmadan yok edebiliriz. Bir bitkinin değeri, ona bakıp duyduğumuz hayranlıkta, onun varlığına duyduğumuz saygıdadır; ondan para kazanmakta değil.

Korumak: Bir Bilinç Meselesi

• Uludağ'a tırmanırken patikalardan ayrılmayın. Alpin kuşaktaki bir peygamberçiçeği, binlerce yıldır aynı toprakta yaşıyor. Onu ezmek, o toprağın hafızasını da ezmektir.
• Gördüğünüz endemik bir türün yerini sosyal medyada paylaşmayın. İyi niyetle yapılan paylaşımlar bile biyokaçakçılara adres tarif eder.
• Soğanlı bitkileri doğadan toplamayın. Fritillaria bithynica, yalnızca Bursa'da yetişir. Onu sökmek, onunla birlikte bir türü de sökmektir.
• Doğada gördüğünüz bir bitkiyi koparanı uyarın, gerekirse yetkililere bildirin.
• Uludağ, İznik Gölü, Mudanya kıyıları gibi endemik zengini alanlarda yapılaşma ve yol projelerine karşı duyarlı olun. ÇED süreçlerini takip edin.

Bursa'nın bozkırını, Uludağ'ın alpin çayırlarını, İznik Gölü'nün kıyılarını korumak, yalnızca bir bitkiyi korumak değildir; bir ekosistemi, bir hafızayı, bir coğrafyayı korumaktır.

Kaynaklar

1. Govaerts, R., Nic Lughadha, E., Black, N., Turner, R. & Paton, A. (2021). The World Checklist of Vascular Plants, a continuously updated resource for exploring global plant diversity. Scientific Data 8: 215. https://doi.org/10.1038/s41597-021-00997-6
2. Davis, P.H. (1965). MATERIALS FOR A FLORA OF TURKEY X. Notes from the Royal Botanic Garden Edinburgh 26(2): 167. https://doi.org/10.24823/nrbge.1965.2665
3. Boissier, E. (1849). Astragalus prusianus. Diagnoses Plantarum Orientalium novarum. ser. 1, 9: 88. https://archive.org/details/dli.ernet.286207/page/n231/mode/2up?q=prusianus
4. Boissier, E. (1844). Senecio olympicus. Diagnoses Plantarum Orientalium novarum. ser. 1, 4: 13. https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10301124?page=12,13
5. Boissier, E. (1844). Verbascum olympicum. Diagnoses Plantarum Orientalium novarum. ser. 1, 4: 54. https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10301124?page=54,55
6. Boissier, E. (1844). Verbascum bombyciferum. Diagnoses Plantarum Orientalium novarum. ser. 1, 4: 52. https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb10301124?page=52,53
7. Wolff, H. (1927). Olymposciadium. In Engler, A. (ed.), Das Pflanzenreich, Heft 90 (IV. 228): Umbelliferae – Apioideae – Ammineae – Carinae, 178-179. Leipzig: Wilhelm Engelmann. https://www.biodiversitylibrary.org/item/7043#page/140/mode/1up
8. Bentham, G. (1832-1836). Labiatarum genera et species, 629. https://archive.org/details/labiatarumgener00bentgoog/page/629/mode/2up
9. Baker, J.G. (1874). Revision of the Genera and Species of Tulipeae. Linnean Society Transactions, 14(76), 211–310. https://doi.org/10.1111/j.1095-8339.1874.tb00314.x
10. Curtis, W. (1841). The Botanical magazine, or, Flower-garden displayed. 67: sub t. 3866. https://www.biodiversitylibrary.org/item/14345#page/221/mode/1up
11. TUBİVES (2026). Bursa Endemik Bitkileri. http://194.27.225.161/yasin/tubives/index.php?sayfa=210&name=16&endemik=1
12. Genç, H., & Çetin, A. (2013). Endemism and Endemic Plants of Turkey. In A. Öztürk & S. Karayılanoğlu (Eds.), Science and Education At the Beginning of the 21. Century in Turkey (pp. 55-79). Sofia: Universitetsko Izdatelstvo Kliment Ohridski. https://abdullah-cetin.com/akademik.html
13. Bizim Çiçekler (2026). Türkiye Bitkileri Veritabanı. http://www.bizimcicekler.org.tr
14. Flora Anatolica (2026). http://www.floranatolica.com

Saygılarımla,

Abdullah Çetin
→ Hakkımda