İklim Bulmacası Okul Uygulamaları

İklim Bulmacası (Climate Fresk), Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) raporları temel alınarak geliştirilmiş, 42 kartlık bir atölye çalışmasıdır. 2018 yılında Fransa'da ortaya çıkan bu küresel farkındalık hareketi, bugün 170'ten fazla ülkede, 45'ten fazla dilde, 2,3 milyonun üzerinde katılımcıya ulaşmış durumdadır [1]. Peki bu atölye bir okulda nasıl uygulanır? Bu yazıda, dünyanın farklı ülkelerindeki okul uygulama örneklerini inceleyerek, İklim Bulmacası'nın eğitim kurumlarında nasıl hayata geçirildiğini ele alacağım. Son olarak, İklim Bulmacası'nın sadece okullarla sınırlı kalmadığını, iklim değişikliği ve sürdürülebilirlik temelinde özel ve resmî tüm kurum ve kuruluşlara, STK'lara ve şirketlere de uygulandığını belirtmek isterim.

İklim Bulmacası nedir?

İklim Bulmacası, iklim değişikliğinin neden-sonuç ilişkilerini anlamaya yönelik, bilimsel temelli bir atölye çalışmasıdır. Katılımcılar gruplar halinde, ellerindeki kartları sebep-sonuç ilişkisine göre sıralayarak iklim sisteminin işleyişini keşfeder. Atölye dört aşamadan oluşur: anlama, yaratıcılık, duygular ve çözüm tartışması [2]. Standart bir atölye 3 saat sürer ve 4-7 kişilik gruplarla yürütülür [3].

İklim Bulmacası atölyeleri, hem yüz yüze hem de çevrimiçi (online) olarak uygulanabilmektedir [1]. Çevrimiçi atölyelerde Zoom gibi görüntülü konferans araçları kullanılırken, kartların manipülasyonu için Mural gibi dijital işbirliği platformlarından yararlanılmaktadır [1]. Katılımcılardan sessiz bir ortamda, bilgisayar, mouse, çalışan mikrofon ve kamera ile istikrarlı bir internet bağlantısına sahip olmaları beklenir. Telefon veya tablet kullanımı önerilmemektedir [1]. Organizatörler, deneyimin daha etkili olması açısından atölyenin yüz yüze yapılmasını şiddetle tavsiye etmektedir [1].

Farklı yaş gruplarına göre uyarlamalar

İklim Bulmacası'nın en güçlü yanlarından biri, farklı yaş gruplarına göre uyarlanabilmesidir. Yaş aralıklarına göre kart sayısı, süre ve içerik değişiklik göstermektedir.

Çocuk versiyonu (8-14 yaş)

İklim Bulmacası'nın çocuklar için hazırlanmış özel bir versiyonu bulunmaktadır. 8-14 yaş aralığı için tasarlanan bu versiyonda, yetişkin versiyonundaki 42 kart yerine 21-23 kart kullanılmaktadır [4]. Kartlar, çocukların anlayabileceği sade bir dille ve görsellerle hazırlanmıştır.

Malezya'da düzenlenen çocuk atölyelerinde süre 2 saat olarak planlanmaktadır [5]. Atölye programı şöyle işlemektedir:

• Isınma oyunları ile başlangıç
• Kolaylaştırıcı rehberliğinde kartların yerleştirilmesi
• Çocukların fresklerini boyadıkları ve süsledikleri yaratıcı aşama
• Duygu ve düşüncelerin paylaşıldığı oyunlar, çözüm önerileri geliştirme [5]

İspanya'da 5. ve 6. sınıf öğrencileri (10-12 yaş) ile yapılan uygulamada, 23 kartlık versiyon kullanılmış ve öğrenciler "iklim dedektifleri" olarak çalışmıştır [6]. Atölye sonunda öğrenciler duygularını paylaşmış ve günlük hayatta uygulayabilecekleri somut eylemler belirlemiştir [6].

Gençlik ve lise versiyonu (14-18 yaş)

14 yaş ve üzeri için standart 42 kartlık yetişkin versiyonu kullanılmaktadır [4]. Londra'da düzenlenen atölyelerde 14+ yaş için standart 42 kartlık versiyon uygulanırken, 10-14 yaş arası çocuklar için "Junior" versiyon talep edilebilmektedir [7].

Fransa'da bir lisede yürütülen çalışmada, lise öğrencileriyle 44 kart kullanılarak 3 saatlik atölyeler düzenlenmiştir [2]. Atölye şu aşamalarla ilerlemektedir:

1. Anlama aşaması: Öğrenciler 4-7 kişilik gruplar halinde kartları yerleştirir ve aralarındaki bağlantıları keşfeder
2. Yaratıcılık aşaması: Kartlar bir pano üzerine yapıştırılır, bağlantılar çizilir ve öğrenciler kendi yaratıcı dokunuşlarını ekler
3. Sergileme aşaması: Hazırlanan freskler sınıf duvarlarına asılır ve gruplar birbirine sunum yapar
4. Çözüm tartışması: İklim krizine karşı çözüm önerileri tartışılır [2]

Bu uygulamanın öğrencilere eleştirel düşünme, işbirliği içinde problem çözme ve yaratıcılık gibi beceriler kazandırdığı gözlemlenmiştir [2].

Yaş Aralığı	Versiyon	Kart Sayısı	Süre
8-14 yaş	Çocuk versiyonu	21-23 kart	2 saat [5]
14+ yaş	Standart yetişkin	42 kart [4]	3 saat [3]

Dünyadan okul uygulama örnekleri

Fransa'da üniversite düzeyi

Fransa'da mühendislik ve yönetim okullarından oluşan bir ağda, 2020 yılından itibaren 8.000'den fazla öğrenci atölyeye katılmıştır. 2022 itibarıyla bu sayı 9.000'e ulaşmıştır [8]. Bu uygulamada 200 öğretim üyesi kolaylaştırıcı eğitimi almış, 6 okulda atölye zorunlu ders olarak kabul edilmiştir [8]. En dikkat çekici uygulamalardan biri ise öğrencilerin kolaylaştırıcı olarak yetiştirilmesidir. 2020'de katılan 2.500 birinci sınıf öğrencisi, 2021'de 60 yeni kolaylaştırıcı kazandırmıştır [8].

İngiltere'de üniversite ve okul işbirliği

İngiltere'de bir üniversitede yürütülen çalışmada, 17 Yüksek Lisans öğrencisi kolaylaştırıcı eğitimi alarak 140 ikinci sınıf lisans öğrencisine atölye uygulamıştır [9]. Bu model daha sonra ortaokul düzeyine taşınmış, bir ortaokulda 350'den fazla öğrenciye "Junior Fresk" olarak uyarlanmıştır [9]. Atölye sonrasında öğrencilerde "eko-kaygı", "eko-yas" ve "eko-umut" gibi duyguların tetiklendiği gözlemlenmiş, kolaylaştırıcılar bu duyguları yapıcı bir diyaloğa dönüştürmüştür [9].

Avustralya'da ortaokul uygulaması

Avustralya'da bir ortaokulda Year 10 öğrencileri (15-16 yaş) fen bilimleri müfredatının bir parçası olarak atölyeye katılmıştır [10]. 32 öğrenciyle gerçekleştirilen uygulamada, eleştirel düşünme ve sistem okuryazarlığı kazanımları hedeflenmiştir [10]. Okulda bir sonraki aşamada, üst sınıf öğrencilerinin kolaylaştırıcı eğitimi alarak ertesi yıl alt sınıflara atölye uygulaması planlanmaktadır [10].

Filipinler'de üniversite uygulaması

Filipinler'de bir üniversitede 8 stajyer ve araştırma asistanıyla gerçekleştirilen uygulamada, 42 kart iki grup halinde dağıtılmış, aşamalı kart yerleştirme, yaratıcılık aşaması ve duygu paylaşımı yapılmıştır [11]. Atölye sonunda katılımcılar toplu taşıma, düşük karbonlu beslenme ve adil geçiş savunuculuğu gibi somut eylem kararları almıştır [11].

Türkiye'de İklim Bulmacası uygulamaları

Türkiye'de İklim Bulmacası, ilkokuldan lisans düzeyine kadar farklı eğitim kademelerinde başarıyla uygulanmaktadır.

İlkokul düzeyi (6-10 yaş)

Türkiye'de ilkokullarda İklim Bulmacası atölyeleri, çocuk versiyonu (21-23 kart) kullanılarak gerçekleştirilmektedir. 6-10 yaş arası öğrenciler için süre 2 saat olarak planlanmakta, kartlar görsel ağırlıklı ve sadeleştirilmiş içerikle sunulmaktadır. Öğrenciler, oyunlaştırılmış etkinlikler eşliğinde iklim değişikliğinin temel kavramlarıyla tanışmakta, atölye sonunda duygu paylaşımı ve basit çözüm önerileri geliştirme çalışmaları yapılmaktadır.

Ortaokul düzeyi (10-14 yaş)

Türkiye'de ortaokullarda İklim Bulmacası uygulamaları, öğrencilerin hazırbulunuşluk düzeyine göre esneklik göstermektedir. 10-14 yaş aralığında, 23 ila 42 kart arasında değişen versiyonlar kullanılmakta, süre 2-3 saat olarak ayarlanmaktadır. Bu yaş grubunda öğrenciler, iklim sisteminin neden-sonuç ilişkilerini daha kapsamlı şekilde kavramakta ve yaratıcı aşamada kendi yorumlarını katma fırsatı bulmaktadır.

Lise düzeyi (14-18 yaş)

Lise öğrencileri, standart 42 kartlık yetişkin versiyonu ile 3 saatlik tam kapsamlı atölyelere katılmaktadır. Türkiye'de çeşitli liselerde uygulanan atölyelerde, öğrenciler iklim değişikliğinin karmaşık neden-sonuç ilişkilerini kavramakta, yaratıcı aşamada kendi fresklerini oluşturmakta ve çözüm tartışmalarına katılmaktadır.

Lisans düzeyi (18+ yaş)

Türkiye'de üniversitelerde de İklim Bulmacası atölyeleri düzenlenmektedir. Lisans öğrencileri, standart 42 kartlık versiyon ile 3 saatlik atölyelere katılmakta, iklim krizine dair derinlemesine bilgi edinmekte ve disiplinlerarası bir bakış açısı geliştirmektedir. Üniversite düzeyinde atölyeler, özellikle çevre mühendisliği, işletme, uluslararası ilişkiler gibi farklı bölümlerden öğrencileri bir araya getirerek zengin bir tartışma ortamı sunmaktadır.

Çevrimiçi ve yüz yüze uygulama seçenekleri

İklim Bulmacası atölyeleri, esnek uygulama seçenekleri sayesinde farklı ihtiyaçlara cevap verebilmektedir. Yüz yüze atölyeler, özellikle okullarda grup çalışması ve etkileşimin ön planda olduğu durumlarda tercih edilmektedir. Çevrimiçi atölyeler ise coğrafi engelleri aşmak, farklı şehirlerden katılımcıları bir araya getirmek veya pandemi gibi olağanüstü durumlarda eğitimin devamlılığını sağlamak için ideal bir çözümdür [1].

Çevrimiçi atölyelerde teknik altyapının sağlanması büyük önem taşımaktadır. Katılımcıların bilgisayar, stabil internet bağlantısı, çalışan mikrofon ve kamera gibi donanımlara sahip olması gerekmektedir [1]. Okullar, çevrimiçi atölye düzenleyecekleri durumlarda öğrencilerin bu teknik imkanlara erişimini önceden kontrol etmelidir.

Okul yönetimi ve veli katılımı

İklim Bulmacası yalnızca öğrenciler için değil, okul yöneticileri, öğretmenler ve veliler için de etkili bir farkındalık aracı olarak kullanılmaktadır. İngiltere'de bir okulda öğretmenler ve öğrenciler birlikte kolaylaştırıcı eğitimi almış, böylece okulda sürdürülebilir bir iklim eğitimi kültürü oluşturulmuştur [9].

Öğrencilerin kolaylaştırıcı olduğu model

Fransa ve İngiltere'deki uygulamalarda görüldüğü gibi, öğrencilerin kolaylaştırıcı olarak yetiştirildiği model, İklim Bulmacası'nın okullarda sürdürülebilir biçimde yaygınlaşmasını sağlayan en etkili yöntemlerden biridir [8][9]. Bu modelde, bir yıl atölyeye katılan öğrenciler, ertesi yıl kolaylaştırıcı eğitimi alarak yeni öğrencilere atölye uygulamaktadır. Bu sayede hem öğrencilerin liderlik becerileri gelişmekte hem de atölye okulun kalıcı bir parçası haline gelmektedir.

Sonuç ve öneriler

İklim Bulmacası, dünyanın dört bir yanındaki okullarda farklı yaş gruplarına göre uyarlanarak başarıyla uygulanmaktadır. Yüz yüze veya çevrimiçi formatlarda gerçekleştirilebilen bu atölye, okulların ihtiyaçlarına göre esneklik göstermektedir. Türkiye'de de ilkokuldan lisans düzeyine kadar her kademede uygulanabilen bu atölye, öğrencilerin iklim okuryazarlığını geliştirmekte ve onları harekete geçmeye teşvik etmektedir. Üstelik İklim Bulmacası, sadece okullarla sınırlı kalmayıp, iklim değişikliği ve sürdürülebilirlik temelinde özel ve resmî tüm kurum ve kuruluşlara, STK'lara ve şirketlere de uygulanabilmektedir.

Bir okulun İklim Bulmacası'nı uygulamaya karar verdiğinde şu soruları sorması faydalı olacaktır:

• Hangi yaş grubuna uygulayacağız? (8-14 yaş için çocuk versiyonu, 14+ yaş için standart versiyon)
• Atölyeyi yüz yüze mi yoksa çevrimiçi mi gerçekleştireceğiz?
• Atölyeyi ders saatine nasıl entegre edeceğiz? (2 veya 3 saatlik bloklar halinde)
• Kolaylaştırıcıları nasıl yetiştireceğiz? (Öğretmenler, lise öğrencileri veya dışarıdan eğitimli kolaylaştırıcılar)
• Öğrencilerin kolaylaştırıcı olmasını teşvik edecek miyiz? ("Öğrenciden öğrenciye" modeli)
• Velileri ve okul yönetimini sürece nasıl dahil edeceğiz?

Bu sorulara verilecek yanıtlar, her okulun kendi bağlamına uygun, sürdürülebilir bir uygulama geliştirmesine yardımcı olacaktır.

Saygılarımla,

Abdullah Çetin
Fen Bilimleri Öğretmeni, Uzman Biyolog, İklim Bulmacası Kolaylaştırıcısı
→ Hakkımda