Abdullah Çetin
Abdullah Çetin

"Evrene, insana, kuruma ve doğaya bütünsel bakış"

sadece yaşamın öğrencisi...

Su Etiği: Bir Damlanın Peşinde

9 Ağustos 2026

Su Etiği

Ben Ayşe. Sabah uyandım, musluğu açtım. Su aktı. Ama bir an düşündüm: Bu su, bana gelene kadar kimlerin gözlerinden geçti?

Ben Ali. Tarlamda ekin suladım. Su toprağa düştü, buğday oldu, ekmek oldu. Ama toprak şimdi susuz, çatlıyor.

Ben dağın tepesindeki çam ağacıyım. Köklerimle yeraltı suyuna tutunuyorum. Ya o su çekilirse? Ya ben devrilirsem?

Ben Fırat'ın dikenli balığıyım. Dedelerim bu nehirde yüzerdi. Şimdi su azaldı, kirlendi. Nefes alamıyorum.

Ben Karasu'nun kıyısında yaşayan bir kuşum. Yavrularıma su taşıyordum. Bir gün su zehir geldi. Yavrularım sustu.

Ben toprağın altındaki yeraltı suyuyum. Yıllar boyunca sessizce aktım. Üstümdeki kuyular beni çekti çekti, şimdi tükendim.

Ben suyun ta kendisiyim. Akarım, dururum, bulut olur yağarım, toprağa sızarım, denize kavuşurum. Ben yaşamın ta kendisiyim. Ama beni anlamayan, beni sömüren, beni kirleten bir canlı var: İnsan.

İnsan… Ben de o insanım. Ama artık sadece kendi gözümle değil, dağın, taşın, toprağın, hayvanın, bitkinin, suyun gözüyle bakmayı öğrenmeliyim.

Su hepimizin canı...

O an anladım ki, musluktan akan su aslında sadece su değil. Dağın teri, toprağın sütü, ağacın kanı, balığın nefesi, kuşun şarkısı, geleceğin emaneti. Bir lüks değil, bir hak. Ve o hak, her sabah sessizce elimizin altına serilirken, biz çoğu zaman teşekkür etmeyi bile unutuyoruz.

İşte su etiği dediğimiz şey tam da burada başlıyor: Suyun sadece bir boru meselesi değil, bir vicdan meselesi olduğu yerde. Ve o vicdan sadece insana değil, dağa, taşa, toprağa, hayvana, bitkiye, suyun kendisine de borçlu.

Su hepimizin canı... Sadece insanın değil.

İnsan mı Merkezde, Doğa mı?

Su etiğinin felsefi temelini Brown ve Schmidt'in derlediği temel okuma kaynağı açık biçimde ortaya koyuyor: su politikası, değerler sistemi olmadan sürdürülemez [1]. Bu değerler sistemi iki büyük kutup arasında geriliyor.

Birinci kutup: antroposentrik etik. İnsan rahat etsin, tarlalar sulansın, fabrikalar dönsün. Su, insanın hizmetinde bir kaynak. Uzun yıllar su politikalarına yön veren bu bakış açısıydı.

İkinci kutup: ekosentrik etik. Nehirlerin de canı var. Balığın, sucul canlının, hatta suyun kendisinin bir değeri var. Suyu yalnızca kullanacağımız bir araç değil, emanet etmemiz gereken bir varlık olarak görmek. Groenfeldt’in su etiğini değerler temelinde ele aldığı kapsamlı çalışmasında bu gerilim derinlemesine tartışılıyor [2].

Christopher Stone'un 1972'deki o çılgın sorusu hâlâ yankılanıyor: "Ağaçların hukuki hakları olmalı mı?" [6]. O zamanlar abartılı görünen bu soru, bugün Ekvador'un Anayasası'nda doğanın haklarını tanıyan maddeler, Yeni Zelanda'nın Whanganui Nehri'ne yasal kişilik tanıması ile somutlaştı. Türkiye bu tartışmanın neresinde? Henüz başında.

İşin felsefesini kurcalayanlar "sonuç mu önemli, yoksa kurallar mı, yoksa iyi insan olmak mı?" diye soruyor. Ama hepsinde ortak bir gerçek var: Suyu yalnızca rakamlarla, barajlarla, borularla yönetemeyiz. İçimize sinen bir değerler çerçevesi şart. Yoksa su krizini teknik çözümlerle yönetemeyiz.

Suyu Kim Yönetecek? Hangi Vicdanla?

Türkiye'de su yönetimi parçalı bir yapıya sahip. DSİ büyük altyapıyı yönetirken, içme suyu ve kanalizasyon hizmetleri belediyelerin sorumluluğunda. Büyükşehirlerde İSKİ, ASKİ gibi su idareleri var; ama halkın katılımı ve şeffaflık hep soru işareti olmaya devam ediyor. Agbasiere'nin Türkiye'deki su hakkının yasal gelişimini inceleyen kapsamlı çalışması, Türkiye'nin önemli adımlar attığını ama henüz insan hakları standartlarıyla tam uyum sağlayamadığını ortaya koyuyor [3].

Bir de suyun ticarileşmesi meselesi var. Su bir meta mı, yoksa ortak miras mı? Su etiği şunu söylüyor: Su sadece alınıp satılan bir şey değildir; toplumsal ve ekolojik bağlamından koparılan su politikası, kaçınılmaz biçimde adaletsizlik üretir [2].

Faturasını öderiz. Ama o fatura, suyun bedeli değildir. Su kullanmanın, hatta kullandığımız miktarı fark etmenin bedelidir. Bir nehirden su çektiğimizde, o suyun bir zamanlar bulut olduğunu, dağdan indiğini, toprağı beslediğini, balığa ev olduğunu düşünmeyiz. Fatura gelince görürüz rakamı. Ama asıl bedel, o rakamın çok ötesindedir.

Fırat, Dicle… Türkiye, Suriye, Irak. Bu nehirler üç ülkenin ortak nefesi. Uluslararası su hukuku "zarar vermeme" ve "adil ve makul kullanım" ilkelerine dayanır [7]. Ama Kıbaroğlu'nun kapsamlı analizinde gösterdiği gibi, Fırat-Dicle havzasında teknik müzakereler on yıllardır sürerken nihai bir anlaşmaya varılamamıştır — suyun jeopolitik ağırlığı, etik ilkelerin önüne geçmiştir [8].

Nehri yukarıda barajlarla tutanla aşağıda ekinsiz kalan arasındaki mesafe, su etiğinin en sert sınandığı noktadır. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 2010 yılında aldığı kararla temiz içme suyuna ve sanitasyona erişimi temel insan hakkı olarak tescil etti [3]. Ama hak tanınmak ile hak gerçekleşmek arasındaki mesafe, milyonlarca insan için hâlâ kapanmamış durumda.

"Bir derede iki kere yıkanılmaz" derler ya… O derede bir kere yıkanıyorsan, o anın kıymetini bil. Çünkü nehir akar, sen de değişirsin. Her şey akıp gider — su gibi. O yüzden her damlanın değerini bilmek, sadece bugünü değil, yarını da düşünmektir.

Suyun Geleceği: İklim, Felaketler ve Sorumluluk

2021'de Marmara Denizi müsilajla kaplandı. Arıtılmamış kanalizasyon, sanayi atığı, tarım ilacı… Denize vurduğumuz her şey geri geldi, yüzümüze vurdu. Çöpler altın madeni felaketi daha ağır bir fatura kesti: siyanür sızıntısı Fırat'ın kollarından Karasu'ya karıştı, dokuz işçi hayatını kaybetti, toksik sızıntı doğaya yayıldı. Şirkete kesilen ceza sadece bir milyon dolardı. Üç ay sonra maden yeniden çalışmaya başladı [4].

Şimdi soruyorum: Bir nehri zehirlemenin bedeli bu kadar ucuz mu?

İşte bu yüzden dünyada "ekosid" diye bir suç tanımı yapılmaya çalışılıyor — doğanın kitlesel tahribatını insanlığa karşı suç saymak. Türkiye'de müsilaj ve siyanür felaketi sonrası bu tartışma hızlandı [4]. Belki de suyun korunması için sadece ceza değil, vicdan lazım. Ve vicdanın hukuka dönüşmesi lazım.

Türkiye, Akdeniz kuşağında. Yani iklim değişikliğinden en çok etkilenecek coğrafyalardan birindeyiz. Tarım ve Orman Bakanlığı'nın 2023-2033 Su Verimliliği Strateji Belgesi, su kaynaklarının iklim değişikliğine bağlı olarak azalacağını ve tarımsal su verimliliğinin artırılması gerektiğini resmi düzeyde teyit ediyor [5].

Botanik alan çalışmalarımda Toroslar'da ve Antalya kıyı kesimlerinde yıllar içinde gözlemlediğim değişimler, bu verileri somut kılıyor. Pınarlar kuruyup küçülüyor, endemik bitkilerin yaşadığı nemli ortamlar giderek daralıyor. Bu kayıplar sessizce yaşanıyor — ama geri dönüşleri zor, çoğu zaman imkânsız.

Yağmurlar düzensizleşiyor, kuraklık sürüyor, barajlar düşük seviyelerde kalıyor. İklim değişikliğine en az katkısı olanlar, en çok zararı görenler oluyor. Buna iklim adaleti deniyor [5]. Karbon salmayan köylü, kuraklık yüzünden tarlasını sulayamıyor. Bu sadece teknik değil, etik bir meseledir.

Bizim kültürümüzde çeşmelerin ayrı bir yeri vardır. Osmanlı'da her mahallede bir çeşme, her yolcuya bir tas su… Suyu yalnızca içmek için değil, ikram için, hayır için, rahmet için düşünürüz. Su kaynakları kuruduğunda sadece doğa değil, o suyla yoğrulmuş kültürler de kurur.

Anthropolojik ve ekolojik bakış açısından su, medeniyet tarihinin en belirleyici değişkenidir. Mezopotamya'nın tarım devrimi, iki nehir arasında mümkün oldu. Anadolu'nun antik şehirleri su kaynaklarının yakınında kuruldu. Suyu kaybetmek, o tarihin ipliğini kesmek demektir.

Bugün yapay zekâ ile su şebekelerini yönetmek, kaçakları bulmak, tarımsal sulamayı optimize etmek mümkün. Ama algoritmaların kararları ne kadar şeffaf? Kim denetleyecek? Teknoloji tek başına yetmez.

Tarım ve Orman Bakanlığı'nın 2030 hedefleri var: kişi başı günlük su tüketimini indirmek, tarımda damlama sulamayı yaygınlaştırmak, kentsel su kayıp-kaçak oranını düşürmek [5]. Bu hedefler tutarsa iyi, ama asıl mesele şu: Bir birey olarak ben ne yapıyorum?

Musluğu açık bırakmamak, bahçeyi sabah ya da akşam sulamak, araba yıkamada hortum yerine kova kullanmak… Bunlar küçük şeyler gibi görünür ama toplamda fark yaratır. Su etiği bize diyor ki: Suyu devlete, belediyeye, teknolojiye havale etmek yetmez. Her birimiz suyun bekçisiyiz.

Su hepimizin canı...

Bu yazıya dağın, taşın, toprağın, hayvanın, bitkinin, suyun gözüyle bakarak başladık. Çünkü suyun bekçisi sadece insan değildir. O bekçilik, dağın yamacında bir pınarın hâlâ aktığını görmekte, toprağın altındaki su damarlarını korumakta, balığın nefes alabildiği bir nehir bırakmakta, kuşun yavrularına su taşıyabildiği bir dünya kurmaktadır.

Su hepimizin canı... Sadece insanın değil.

Şimdi musluğu açtığında, akan suda sadece H₂O görmeyeceksin. Dağın terini, toprağın sütünü, ağacın kanını, balığın nefesini, kuşun şarkısını, geçmişten geleceğe uzanan bir emaneti göreceksin.

"-Bir derede iki kere yıkanılmaz derler ya… O derede bir kere yıkanıyorsan, o anın kıymetini bil. Çünkü nehir akar, sen de değişirsin. Ama suyun kendisi, hepimize aynı soruyu sorar: Benden sonrası için ne bırakıyorsun? Abdullah Çetin"

Ve belki o zaman, musluğu çevirirken biraz daha yavaş çevireceksin. Belki o zaman, suyun kendisine değil ama suyun hakkına saygı duymayı öğreneceksin. Belki o zaman, teşekkür etmeyi hatırlayacaksın.

Abdullah Çetin
→ Hakkımda

İklim Değişikliği ve Sürdürülebilirlik Lideri

📚 Kaynaklar

  • [1] Brown, P. G., & Schmidt, J. J. (Eds.). (2010). Water Ethics: Foundational Readings for Students and Professionals. Island Press. Bağlantı
  • [2] Groenfeldt, D. (2019). Water ethics: A values approach to solving the water crisis (2nd ed.). London: Routledge. https://doi.org/10.4324/9781351200196
  • [3] Agbasiere, C. (2025, October 15). From law to impact: How Turkey improved water access and environmental rights for its citizens. Human Right 2 Water. Bağlantı
  • [4] Dinçer Baş, İ. (2025, June 9). Advancing ecocide law in Türkiye: Responding to environmental catastrophe. Stop Ecocide International. Bağlantı
  • [5] T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı. (2023). İklim Değişikliğinin Su Kaynaklarına Etkisi ve Su Verimliliği Strateji Belgesi (2023–2033). Bağlantı
  • [6] Stone, C. D. (1972). Should Trees Have Standing? Toward Legal Rights for Natural Objects. Southern California Law Review, 45, 450–501. Bağlantı
  • [7] United Nations. (1997). Convention on the Law of the Non-Navigational Uses of International Watercourses. UN Treaty Series. Bağlantı
  • [8] Kibaroglu, A. (2002). Building a Regime for the Waters of the Euphrates-Tigris River Basin. Kluwer Law International. Bağlantı
Abdullah Çetin
Abdullah Çetin Uzman Biyolog · Fen Bilimleri Öğretmeni · 20+ yıl deneyim

Botanik, ekoloji ve bütünsel eğitim alanlarında araştırmacı ve danışman. Antalya merkezli çalışmalarıyla doğa, bilim ve eğitimi buluşturuyor.

Hakkımda →

Bu yazıyı paylaş:

📌 Bu çalışmayı referans olarak göstermek için:

Bu yazı Abdullah Çetin tarafından hazırlanmıştır. Referans gösterilerek paylaşılabilir. Ticari amaçla kullanılamaz.

← Koçluk & Kişisel Gelişim Kategorisine Dön

🤝 Bu konuda destek mi arıyorsunuz?

Bu yazının konusuyla ilgili bireysel ve kurumsal hizmetlerimi inceleyebilir, hemen randevu alabilirsiniz.

🌍 Çevre ve Sürdürülebilirlik🔬 Bilimsel ve Teknolojik Hizmetler📅 Randevu Al💬 WhatsApp

📚 İlgili Yazılar

📖 Bütünsel Eğitim ve Danışmanlık Yaklaşımı 📖 Proje Döngüsü Yönetimi 📖 Bilimsel Araştırma Yöntemleri
📩 E-posta Bülteni:

Blog yazılarından, yeni hizmetlerden haberdar olun.

🍪 Bu site, deneyiminizi geliştirmek için Google Analytics çerezleri kullanmaktadır. Ayrıntılar için Gizlilik Politikası'nı inceleyebilirsiniz.