"Evrene, insana, kuruma ve doğaya bütünsel bakış"
17 Ekim 2026
İyilik nedir, ne değildir ve iyilik yaparken can kalabilmek üzerine.
"İyilik iyidir."
Bir şeyi tanımlarken kendi adını tekrar ediyorsak, ya söyleyecek bir şeyimiz kalmamıştır ya da söylenecek her şey o tek cümleye sığmıştır. İyilik için ikincisi doğru. Ama bu cümle tek başına yetmiyor. Çünkü tarih boyunca en büyük zulümlerin bir kısmı da "iyilik" adıyla yapıldı.
Bu yazı üç soru etrafında ilerliyor. İyilik nedir? İnsan olabilmekle ilgisi ne? İyilik diye yapılan şeylerin hangisi iyilik değil?
İyilik neden bir davranıştan fazlasıdır?
Bana göre iyilik, bir başkasının iyiliğini, kendi çıkarından bağımsız olarak gözetmektir. Bağımsız olmak; karşılık beklememek, alkış beklememek, alanı kendine borçlu kılmamak demektir.
Bu tanım Kant'ın ayrımına yaklaşıyor. Ona göre ahlaki değeri olan eylem, yalnızca ödev ya da çıkar gereği yapılan eylem değil, iyi niyetten doğan eylemdir[1]. Aynı davranış, niyete göre iyilik de olabilir, gösteri de.
Kadim Türk inanç dünyasında iyilik nasıl görülürdü?
Düşün: uzun yoldan gelmiş bir atlı, bir çadırın önünde duruyor. Kimse ona "sen kimsin, ne istiyorsun" diye sormuyor. Önce sofra kuruluyor. "Tanrı misafiri" sözü buradan geliyor. Misafire iyilik, bir lütuf değil, bir edepti.
Aynı edep doğaya da uzanıyordu. Önceki yazılarımda anlattığım iye inancında pınarın, dağın, ormanın görünmez bir sahibi vardı[2][3]. Susayan atlı suya eğilmeden önce izin dilerdi. Alırken vermek, şaman geleneklerinde dünyayla kurulan ilişkinin temel kuralıydı. Kam da toplumun hekimi ve ruh yol göstericisi olarak bu dengeyi gözetirdi[4][5]. Şamanizm tek biçimli bir inanç değildir; bölgeden bölgeye, kavimden kavme değişir. Ama bu karşılıklılık sezgisi geniş bir coğrafyada tekrar eder.
Orhun Yazıtları'nda insan, gökle yerin arasında kılınmış bir varlıktır[6]. Gökle yerin arasında olan, ikisine de karşı sorumludur. İyilik, bu sorumluluğun gündelik hâliydi.
Anadolu'da bu çizgi Ahilik'te sürdü. Ahi'den beklenen "eli açık, kapısı açık, sofrası açık" olmak, ama aynı zamanda eline, beline, diline sahip olmaktı[7]. Yani iyilik cömertlikle yetmiyordu, kendine hâkim olmayı da gerektiriyordu.
Farklı kültürler iyiliği nasıl tarif etti?
Güney Afrika, Ubuntu: "Umuntu ngumuntu ngabantu": insan, diğer insanlar aracılığıyla insandır[8]. Burada iyilik, insanın dışarıdan eklediği bir erdem değil, insanlığın kendisidir.
Çin, Konfüçyüs: Öğrencisi ren'in (insanlık, iyilikseverlik) ne olduğunu sorduğunda cevap kısadır: insanları sevmek. Ren, bireysel bir erdemden çok, ilişkiler ve toplumsal roller içinde anlam kazanan ilişkisel bir kapasitedir[9].
Halk dilinde: "Bir elin verdiğini öbür el görmesin."
Bunlar birbirinden bağımsız doğmuş gelenekler. Yine de birleştikleri yer belli: iyilik karşılıksız olmalı ve görünmemeli.
İyilik yalnızca insana mı özgü?
Kropotkin yüz yılı aşkın süre önce doğada rekabetin yanında dayanışmanın da bir hayatta kalma stratejisi olduğunu savundu[10]. Hamilton akraba seçilimini formüle etti[11].
Bitkiler dünyasında dayanışmanın en açık örneklerinden biri mikorizadır. Kökte yaşayan mantar bitkiden şeker alır, karşılığında ona su ve mineral taşır. Mantar ağları üzerinden ağaç türleri arasında karbon geçişi de ölçülmüştür[12]. Liken ise bir mantarla bir alg ortaklığının tek bir canlı gibi yaşamasıdır. Ormanda "tek başına" yaşayan bir ağaç düşündüğümüzde, yeraltını görmeyi unutuyoruz.
İnsanda da erken başlıyor. Yaklaşık 18 aylık bebekler, kimse istemeden, başkasının düşürdüğü nesneyi uzatma eğilimi gösteriyor[13]. İyilik öğretilmeden önce filizlenen bir eğilim.
Bu, iyiliğin otomatik olduğu anlamına gelmiyor. Doğal olan yeşerme potansiyeli; onu gözetmek, korumak, ona yol vermek bize düşüyor. Tıpkı bir tohum gibi.
İyilik neden bir "meziyet"tir?
Meziyet, doğuştan gelen bir yetenekten çok çabayla kazanılan bir olgunluk demektir. Ubuntu'nun söylediği de bu: insan olarak doğarsın, ama insan olmak zamanla, ilişkilerde, seçimlerde kurulur.
Adler, topluluğa ait olma ve onun için sorumluluk duygusunu (Gemeinschaftsgefühl) ruh sağlığının merkezi ölçütü saydı[14]. Gilligan ve Noddings da bakımı, sorumluluğu ve ilişkiselliği adalet ve haklar kadar temel etik sesler olarak ele aldı[15][16]. İyilik bu yüzden kahramanlık değil, gündelik bir meziyettir. Bir dinleyiş, bir yol verişi, bir hakkı teslim ediş. Büyük sahnelerden çok, kimsenin görmediği küçük anlarda belli olur.
Vicdanın biyoçeşitliliği üzerine yazdığım makalede şunu söylemiştim:
"Vicdan, tek sesli bir yargıç değil; şefkat, adalet, sadakat ve özgürlük seslerinin bir arada yaşadığı canlı bir ekosistemdir."
— Abdullah Çetin[17]
İyiliğin kendisi de böyle bir ekosistem. Şefkat tek başına bırakılırsa yönlendirir, yönlendirir, sonra dayatır. Yanında adalet (herkesin payını gözetmek) ve özgürlük (alanın hayır diyebilmesi) olmalı. Şefkatle adaleti bir araya getirdiğinde ortaya çıkan, ikisini sulandıran bir uzlaşma değil, ikisini de aşan bir melezdir: hesap sormayı da bilen merhamet.
İyilik diye sunulan şeylerin hangisi iyilik değildir?
İyiliğin maskeleri var. Beş tanesini sayayım.
Gösteriş: Bateson ve arkadaşlarının çalışmasında, ortak bir kahve kutusunun üzerine bir çift göz resmi konduğunda insanlar daha fazla para bıraktı[18]. İzlendiğimizi hissettiğimizde daha "iyi" davranıyoruz. Soru şu: iyilik izleyici olmadan da yapılıyor mu?
Borç yaratan hediye: Marcel Mauss, "karşılıksız" görünen armağanın aslında verme, alma ve karşılık verme yükümlülüğü zinciri içinde işlediğini gösterdi[19]. Her hediye ince bir bağ kurar. Bazen bu bağ, iyilik adı altında bir boyunduruğa dönüşür.
Kurtarıcılık: "Medeniyet getiriyoruz" söylemi sömürgeciliğin en eski gerekçelerindendir. Kipling'in "Beyaz Adamın Yükü" dizeleri bunu açıkça ilan eder[20]. Güçlünün "senin için" dediği her şey, zayıfın sesini kısma riski taşır.
Dayatılan iyi: "Senin iyiliğin için" cümlesi çoğu zaman söyleyenin rahatını anlatır. Alanın itirazı, iyiliğin ilk sınavıdır. İtiraz edilemiyorsa iyilik değildir.
Doğaya "iyilik": Uzman biyolog ve bitkibilimci olarak bunu söylemek zorundayım. Doğal bozkırı ağaçlandırarak "iyileştirmek", ormansız ekosistemlerin kendine has biyolojik zenginliğini yok edebilir[21]. Yuvasından düşmüş sanılan yavru kuşu eve almak çoğu zaman ona zarar verir, çünkü anne çoğunlukla yakındadır. Leopold'un ekolojik vicdanı, etik kaygıyı toprak topluluğuna genişletmeyi önerir[22].
"Dalından koparılarak yaşamı sonlandırılan bir çiçek, sevgi ifadesi olamaz!"
— Abdullah Çetin
Sevgi sahip olmak istemez, yaşatmak ister. Her etik geleneğin ortak zemini de budur: insanı yalnızca araç olarak görmemek ve acıya kayıtsız kalmamak[1][23].
Üç soru
Bu üç soru, Vicdanın Biyoçeşitliliği makalesindeki fikirle de örtüşüyor: vicdan tek bir sesten değil, birçok sesten oluşur[17]. İyilik, ancak bu seslerin hepsi duyulduktan sonra iyilik olabilir.
Peki geriye ne kalıyor?
Gösteri çağında iyilik bile bir sahneye dönüştü. Fotoğraf çekiliyor, hikâye paylaşılıyor, etiket atılıyor. Oysa halkın dilinde dolaşan, kimin söylediği bilinmeyen iki söz var ve ikisi de aynı şeyi anlatıyor:
İyilik yapar gibi görünmeyin;
iyilik yapın, görünmeyin.
Bir elinin verdiğini öbür elin görmesin.
Bu belirsizlik, sözün kendisiyle uyumlu: iyiliğin adı yoksa, onu söyleyenin adı da kalmayabilir.
Görünmeyen iyilik, sahibini de özgürleştirir. Takdir beklemediğinde, karşılık gelmediğinde bile yapmaya devam eder. Alan da kendini borçlu hissetmeden, onurunu koruyarak alır.
İyilik, şamanın pınar başındaki duruşunda da, Ubuntu'nun ortak insanlığında da, Ahi'nin açık sofrasında da aynı şeyi söylüyor: sen tek başına var olmuyorsun.
İyilik gösteri değil. Borç değil. Kurtarıcılık değil. Dayatma hiç değil.
İyilik; görünmeden, dayatmadan, karşılık beklemeden, alanın özgürlüğünü gözeterek yapılan şeydir. Bunu yapabilen insan, "insan olabilme" meziyetini taşıyordur.
İyilik iyidir. Çünkü iyilik, insanı insan yapan şeydir.
Botanik, ekoloji ve bütünsel eğitim alanlarında araştırmacı ve danışman. Antalya merkezli çalışmalarıyla doğa, bilim ve eğitimi buluşturuyor.
Hakkımda →📌 Bu çalışmayı referans olarak göstermek için:
Bu yazı Abdullah Çetin tarafından hazırlanmıştır. Referans gösterilerek paylaşılabilir. Ticari amaçla kullanılamaz.
📚 Diğer kategorilerdeki yazıları da okuyabilirsiniz:
Bu yazının konusuyla ilgili bireysel ve kurumsal hizmetlerimi inceleyebilir, hemen randevu alabilirsiniz.
Blog yazılarından, yeni hizmetlerden haberdar olun.
🍪 Bu site, deneyiminizi geliştirmek için Google Analytics çerezleri kullanmaktadır. Ayrıntılar için Gizlilik Politikası'nı inceleyebilirsiniz.